CHẾ ĐỘ DINH DƯỠNG VÀ BỆNH PARKINSON

Người bệnh Parkinson không cần phải ăn kiêng. Tuy nhiên, thức ăn có thể ảnh hưởng đến hiệu quả của thuốc điều trị Parkinson. Bên cạnh đó, thức ăn giúp làm giảm các triệu chứng ngoài vận động của bệnh như táo bón và huyết áp thấp. Các bác sĩ khuyến cáo bệnh nhân Parkinson nên có một chế độ dinh dưỡng cân bằng với nhiều trái cây và rau củ. Hai loại thực phẩm này chứa nhiều chất chống oxy hóa sẽ giúp loại bỏ các gốc tự do có hại ra khỏi cơ thể.

Một chế độ dinh dưỡng đầy đủ  bao gồm các loại gạo nguyên hạt (lúa mì, yến mạch, gạo lứt), các chất béo có lợi (quả bơ, dầu ô liu, dầu hạt), nhiều cá và gia cầm thay vì các loại thịt đỏ.

Danh sách các thực phẩm có chứa chất chống oxy hóa

  • Cà phê và trà xanh
  • Sôcô-la đen (hàm lượng ca cao từ 80% trở lên)
  • Trái cây: táo, chuối, dâu, nho, cam, lê, đào, bưởi, các loại dưa
  • Các loại đậu: đậu đen, đậu gà,đậu Hà Lan,…
  • Các loại hạt: hạnh nhân, hạt phỉ, quả óc chó, hạt thông, hạt hồ đào, hạt chia, hạt bí ngô
  • Rượu vang đỏ ở mức độ vừa phải (ít hơn 150ml mỗi ngày) nếu được các bác sĩ cho phép
  • Đậu nành: sữa đậu nành, đậu hũ
  • Các lại rau củ: măng tây, củ dền, ớt chuông, súp lơ, cà rốt, bông cải xanh, bắp cải, tỏi, xà lách, cải bó xôi, nấm, hành tây, bí, khoai tây, cà chua

THỨC ĂN VÀ THUỐC ĐIỀU TRỊ BỆNH PARKINSON                                                                   

Chế độ ăn có thể giúp hỗ trợ tăng hiệu quả thuốc và hạn chế các tác dụng phụ

Levodopa/Carbidopa (Madopar/Syndopa/Stalevo/Rytary)

Levodopa được hấp thu ở ruột tại cùng vị trí hấp thu protein từ thức ăn. Do đó, uống levodopa ngay khi ăn các thực phẩm nhiều protein (thịt, cá, bơ, các loại hạt và các loại đậu) sẽ làm giảm sự hấp thu thuốc. Nếu levodopa không hiệu quả như mong muốn (chậm có tác dụng hoặc nhanh hết tác dụng) nên cân nhắc đến việc uống levodopa cách xa bữa ăn, chẳng hạn uống levodopa trước ăn 30-60 phút. Nếu levodopa gây  buồn nôn có thể sử dụng thuốc cùng các thực phẩm không chứa protein như bánh quy, ngũ cốc,… Người bệnh cũng có thể điều chỉnh bằng cách dành chế độ ăn nhiều đạm cho bữa tối và ăn nhiều rau quả tinh bột vào ban ngày khi người bệnh cần hiệu quả tốt nhất của thuốc để làm việc.

Đồng vận dopamine (Sifrol/Trivastal/Neupro)

Các thuốc nhóm này không có sự cạnh tranh hấp thu với protein thức ăn như levodopa nên không cần hạn chế gì đặc biệt về chế độ ăn. Nhưng mỗi loại thuốc sẽ có đáp ứng thuốc và tác dụng phụ khác nhau. Nếu thuốc không hiệu quả các bác sĩ thường khuyên người bệnh uống thuốc khi bụng đói. Ngược lại, nếu người bệnh bị tác dụng phụ buồn nôn khi uống thuốc thì uống sau ăn cùng thức ăn có thể là giảm tác dụng phụ này.

Ức chế MAO-B (Azilect, Selegiline, Xadago)

Các thuốc này làm tăng nồng độ chất tyramine. Khi uống thuốc kèm theo ăn các loại thực phẩm có nồng độ tyramine cao, có thể làm tăng huyết áp đáng kể. Người bệnh không cần phải kiêng tuyệt đối các thực phẩm có chứa tyramine, nhưng ăn chúng với lượng vừa phải.

Các thực phẩm có tyramine cao:

Đồ uống có cồn: bia tươi, rượu, rượu vang (vermouth)

Phô mai lên men

Thịt muối hoặc thịt sấy khô

Cá muối: cá trích

Bắp cải muối: kim chi

Các sản phẩm đậu nành: canh tương (súp Miso), nước tương, đậu phụ

 

CHẾ ĐỘ ĂN VÀ CÁC TRIỆU CHỨNG CỦA BỆNH PARKINSON

Táo bón

Táo bón là một triệu chứng rất thường gặp ở bệnh nhân Parkinson. Triệu chứng ngoài vận động này không những gây khó chịu cho người bệnh mà còn cản trở sự hấp thu của thuốc. Biện pháp đơn giản nhất để giảm táo bón là thay đổi chế độ ăn và thay đổi lối sống. Người bệnh có thể cân nhắc các hướng dẫn sau đây:

  • Uống ít nhất 1.5 lít nước mỗi ngày

Nước giúp tăng cường sự vận chuyển thức ăn theo đường tiêu hóa. Đặc biệt 01 ly nước ấm hoặc nước mận khô vào buổi sáng sẽ giúp tăng nhu động ruột. Caffein trong cà phê, thức uống có cồn và thời tiết nóng làm mất nước do đó sẽ làm tăng nhu cầu nước của người bệnh.

  • Thêm nhiều chất xơ vào chế độ ăn

Chất xơ giúp kéo theo các chất thải dọc theo đường tiêu hóa. Tăng dần lượng chất xơ trong chế độ ăn bằng cách ăn nhiều rau củ, các loại trái cây còn vỏ (táo) và các loại hạt còn vỏ. Khi ăn nhiều chất xơ người bệnh đồng thời phải uống thêm nhiều nước. Chất xơ và nước sẽ phối hợp với nhau để giúp cải thiện nhu động ruột.

  • Chia thành nhiều bữa ăn nhỏ trong ngày

Một số bệnh nhân Parkinson nhận thấy việc ăn nhiều bữa ăn nhỏ trong ngày thay vì ăn ít bữa với nhiều thức ăn giúp họ giảm táo bón. Tuy nhiên do bữa ăn nhiều đạm sẽ gây giảm hấp thu levodopa, hãy trao đổi với bác sĩ để chọn ra thời gian biểu và thành phần các bữa ăn thích hợp nhất cho việc uống thuốc

  • Cân nhắc sử dụng những loại thực phẩm có probiotics và prebiotics

Probiotics là những lợi khuẩn giữ cho hệ tiêu hóa khỏe mạnh. Prebiotics giúp cung cấp năng lượng cho các lợi khuẩn đường ruột. Nhiều bác sĩ khuyến cáo bệnh nhân Parkinson nên bổ sung các loại thực phẩm này.

  • Tập thể dục đều đặn

Các bài tập cho cơ vùng bụng sẽ giúp kích thích hệ tiêu hóa. Các vận động điều độ, vừa sức như đi bộ, bơi lội hay cử tạ có thể giúp giảm táo bón.

Nếu các điều chỉnh về chế đô ăn và lối sống không đủ để kiểm soát tình trạng táo bón, người bệnh cần phải sử dụng thêm các thuốc nhuận tràng. Luôn luôn hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thuốc nào. Bên cạnh đó nên hỏi bác sĩ về việc liệu táo bón có phải do thuốc không. Một số loại thuốc điều trị Parkinson (như Trihexyphenidyl) có thể gây ra tác dụng không mong muốn là táo bón.

Danh sách các thực phẩm giúp giảm táo bón

  • Trái cây sấy khô: mơ, chà là, nho, mận
  • Trái cây tươi: táo, lê, mận
  • Các thực phẩm nhiều chất xơ: dâu, các loại đậu, đậu Hà Lan, gạo nguyên hạt
  • Các loại thực phẩm chứa probiotic: sữa chua, tương đậu nành, dưa cải, váng sữa
  • Các loại thực phẩm chứa prebiotic: artiso, măng tây, chuối, tỏi, hành tây, đậu nành, gạo nguyên hạt.

Huyết áp thấp

Huyết áp thấp ở bệnh nhân có thể là triệu chứng của bệnh hoặc có thể là do tác dụng phụ của thuốc. Huyết áp thấy có thể gây choáng váng, xây xẩm, mất thăng bằng và tăng nguy cơ té ngã. Tương tự như với triệu chứng táo bón, biện pháp can thiệp đầu tiên là thay đổi chế độ ăn và lối sống. Người bệnh có thể thực hiện theo những hướng dẫn sau:

  • Uống từ 1.52 lít nước mỗi ngày

Mỗi sáng, thử để sẵn nước trong từng chai 500ml để kiểm soát lượng nước uống trong ngày. Uống một cốc nước mát đầy trước khi thay đổi tư thế từ ngồi sang đứng.

  • Bổ sung muối vào chế độ ăn

Tham khảo ý kiến của các bác sĩ để biết liệu người bệnh có vấn đề về chức năng tim hay chức năng thận hay không và hỏi bác sĩ chính xác lượng muối người bệnh cần ăn mỗi ngày. Quá nhiều muối trong chế độ ăn có thể sẽ làm nặng hơn bệnh lý tim hoặc thận.

  • Tránh các loại thức uống nóng hoặc thức uống có cồn

Các loại thức uống này có thể làm hạ huyết áp thoáng qua

  • Ăn nhiều bữa nhỏ trong ngày

Một số người gặp phải tình trạng hạ huyết áp sau 1 bữa ăn quá no. Do đó, chia phần ăn thành nhiều bữa nhỏ trong ngày có thể giải quyết tình trạng này

  • Nằm đầu cao khi ngủ
  • Mang đai nịt bụng

Mang đai nịt bụng có thể gây khó chịu nhưng có thể hiệu quả trong việc cải thiện huyết áp.

Người bệnh nên tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị về tất cả các loại thuốc đang sử dụng để xem có loại thuốc nào gây hạ huyết áp không. Đôi khi thuốc điều trị tăng huyết áp không còn cần thiết nữa hoặc cần giảm liều. Một số loại thuốc khác cũng có khả năng gây hạ huyết áp cần được chú ý như một số loại thuốc chống trầm cảm, thuốc lợi tiểu, thuốc điều trị chức năng bàng quang.

Nếu các điều chỉnh về chế độ ăn và lối sống không đủ để kiểm soát tình trạng huyết áp thấp, người bệnh cần phải sử dụng thêm các thuốc nâng huyết áp.

Khó nuốt

Bệnh nhân Parkinson ở giai đoạn tiến triển có thể sẽ xuất hiện những vấn đề trong việc ăn uống như: khó nuốt đối với một số loại thức ăn nước uống hoặc phải hắng giọng và ho sau khi nuốt. Một số bệnh nhân lại có cảm giác nghẹn khi nuốt thức ăn. Triệu chứng nuốt khó có thể xuất hiện từ nhẹ đến nặng và làm tăng nguy cơ hít sặc hoặc viêm phổi. Bác sĩ điều trị và kĩ thuật viên phục hồi chức năng sẽ đánh giá và can thiệp triệu chứng này. Các giải pháp bao gồm:

  • Các phương pháp nuốt an toàn

Các biện pháp bao gồm: đưa cằm ra trước khi nuốt, không uống bằng ống hút, cắn thức ăn thành từng miếng nhỏ và nhai kỹ, chỉ uống nước sau khi đã ăn xong.

  • Thay đổi chế độ ăn

Thay đổi bằng cách làm sệt các dung dịch hoặc nấu mềm các loại thức ăn.

  • Luyện tập nuốt

Việc luyện tập sẽ giúp các cơ tham gia vào quá trình nuốt hoạt động tốt hơn.

Kỹ thuật viên về ngôn ngữ và tập nuốt sẽ đưa ra các hướng dẫn cho người bệnh về chế độ ăn cũng như cách tập luyện phù hợp với tình trạng nuốt của từng bệnh nhân. Chẳng hạn, các kỹ  thuật viên thường sẽ khuyên người bệnh tránh ăn các loại thức ăn như bánh mì, bánh kem, gạo và các loại hạt.

Những bệnh nhân có triệu chứng nuốt khó nặng có thể sẽ dẫn đến ăn không đủ lượng thức ăn cần thiết để duy trì cân nặng và đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng của cơ thể. Một số khác sẽ có thể xuất hiện tình trạng viêm phổi tái phát nhiều lần. Trong các trường hợp này thì việc đặt ống thông dạ dày nuôi ăn là cần thiết. Tuy nhiên, bệnh nhân Parkinson thường không nuốt khó đến mức cần đặt ống thông.

Thuốc điều trị bệnh Parkinson thường sẽ giúp giảm bớt nhưng hiếm khi hết hẳn triệu chứng khó nuốt. Triệu chứng này sẽ gây ảnh hưởng đến việc uống thuốc của bệnh nhân. Ở những bệnh nhân nuốt quá kém có thể sử dụng levodopa đã được pha nước cùng với vitamin C

CÁC CHẾ ĐỘ ĂN ĐẶC BIỆT VÀ BỆNH PARKINSON

Các nghiên cứu cho thấy không có chế độ ăn đặc biệt nào có thể làm chậm diễn tiến bệnh hoặc làm giảm triệu chứng của bệnh Parkinson. Tuy nhiên một số bệnh nhân vẫn cho rằng mình khỏe hơn khi ăn uống theo một chế độ ăn nhất định. Trước khi bắt đầu một chế độ ăn đặc biệt nào cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để biết lợi ích và tác hại của chế độ ăn đó. Người bệnh cũng cần cân nhắc đến tính khả dụng trong việc chuẩn bị và chế biến thức ăn theo một chế độ ăn nào đó. Các chuyên gia dinh dưỡng sẽ hướng dẫn nếu người bệnh quyết định chọn một chế độ ăn đặc biệt. Bên cạnh đó, người bệnh cần hỏi các chuyên gia dinh dưỡng về ảnh hưởng của chế độ ăn được chọn đến bệnh Parkinson.

Một số chế độ ăn phổ biến bao gồm

Chế độ ăn không Gluten

Chế độ ăn này loại bỏ các loại thực phẩm có chứa gluten. Gluten là một protein có trong lúa mì, yến mạch là những nguyên liệu chính làm nên bánh mì, mì và bột ngũ cốc. Gluten có thể gây phù, nôn ói tiêu chảy ở những bệnh nhân có bệnh lý… hoặc người mẫn cảm, dị ứng với gluten. Chất này cũng có thể gây đau đầu, đau khớp, thay đổi khí sắc và trí nhớ.

Hiện nay vẫn chưa có bằng chứng khuyến cáo sử dụng chế độ ăn không Gluten cho bệnh nhân Parkinson. Một số lợi ích của chế độ ăn này có thể đến từ việc tăng sử dụng các loại thực phẩm không có gluten như trái cây, rau củ, thịt, trứng, các loại hạt và các thực phẩm chưa xử lý (Các thực phẩm không gluten đã qua xử lý thường nhiều đường và năng lượng). Tuy nhiên, việc sử dụng chế độ ăn không gluten một cách nghiêm ngặt thì rất khó khăn và làm tăng nguy cơ thiếu hụt một số loại vitamin.

Chế độ ăn Địa Trung Hải

Đây là một chế độ ăn tốt cho tim mạch. Chế độ ăn này dựa trên các loại thực phẩm phẩm chính là thực vật, cá, gia cầm và các chất béo có lợi như dầu từ các loại đậu và dầu ô liu. Các nhà khoa học cho rằng chế độ ăn này giúp giảm lượng mỡ “xấu” cholesterol và do đó giảm nguy cơ mắc bệnh Parkinson, Alzheimer, bệnh tim và một số loại ung thư. Dù chưa có nghiên cứu chứng minh, nhiều bác sĩ cho rằng chế độ ăn này có tác động tích cực đến tư duy và trí nhớ. Có 02 nghiên cứu chế độ ăn Địa Trung Hải làm giảm nguy cơ mắc bệnh Parkinson và 01 nghiên cứu thì cho rằng có thể làm chậm khởi phát bệnh Parkinson. Các lợi ích này có thể đến từ tác dụng chống oxy hóa và kháng viêm của các loại thực phẩm.

Chế độ ăn MIND

Đây là chế độ ăn kết hợp giữa chế độ ăn Địa Tung Hải và chế độ ăn DASH (chế độ ăn để kiểm soát tăng huyết áp). Chế độ ăn MIND giúp giảm nguy cơ mắc bệnh Parkinson và Alzheimer. Chế độ ăn này khuyến cáo sử dụng 10 nhóm thức ăn:

  • Rau xanh: ≥ 2 khẩu phần / 1 tuần

1 khẩu phần: 2 chén rau sống hoặc 1 chén rau nấu chín

Ví dụ: xà lách, cải bó xôi

  • Củ quả: ít nhất 1 khẩu phần mỗi ngày

1 khẩu phần: 1 chén rau củ còn tươi hoặc đã nấu chín

Ví dụ: củ dền, ớt chuông, bông cải xanh, cà rốt, bắp, cà tím, đậu Hà Lan, khoai tây, cà chua.

  • Các loại dâu: ≥ 2 khẩu phần / 1 tuần

1 khẩu phần: 1 chén dâu tươi hoặc ½ chén dâu khô

Ví dụ: quả mâm xôi, việt quất, phúc bồn tử, dâu tây.

  • Gia cầm: 2 khẩu phần mỗi tuần

1 khẩu phần: 30 gram

  • Cá: 1 khẩu phần mỗi tuần

1 khẩu phần: 30 gram

  • Các loại đậu:≥3 khẩu phần mỗi tuần

1 khẩu phần: ¼ chén

Ví dụ: đậu Hà Lan

  • Các loại hạt: 5 khẩu phần mỗi tuần

01 khẩu phần: 15 gram

Ví dụ: hạnh nhân, hạt phỉ, quả óc chó, hạt thông, hạt hồ đào, hạt chia, hạt bí ngô

  • Dầu ô liu: nên dùng làm dầu nấu thức ăn
  • Gạo nguyên hạt: 3 khẩu phần mỗi tuần

Ví dụ: 01 lát bánh mì, nửa chén ngũ cốc hoặc gạo hoặc mì, 03 phần bắp rang

  • Rượu vang đỏ

Các loại thực phẩm nên hạn chế sử dụng

  • Bơ và bơ thực vật: ≤ 1 muỗng mỗi ngày
  • Phô mai: ≤ 30 gram mỗi tuần
  • Thịt đỏ: ≤ 30 gram mỗi tuần
  • Đồ ăn chiên: ≤ 01 bữa mỗi tuần
  • Bánh ngọt ≤ 5 khẩu phần mỗi tuần

Chế độ ăn sinh ceton

Chế độ ăn này bao gồm nhiều chất béo, ít đường và lượng protein vừa đủ. Mục tiêu là chuyển nguồn năng lượng của cơ thể từ đường sang chất béo hoặc thể ceton. Chế độ ăn này thường được sử dụng cho các bệnh nhân động kinh kháng trị. Đối với bệnh nhân Parkinson, chế độ ăn này có thể có hiệu quả nhờ vào việc cung cấp năng lượng cho ti thể. Bằng chứng về hiệu quả của chế độ ăn này đến từ các nghiên cứu tiền lâm sàng và nhiều thử nghiệm lâm sàng. Trong một thử nghiệm, 5 bệnh nhân Parkinson ăn theo chế độ ăn sinh ceton trong vòng 28 ngày và ghi nhận có sự cải thiện về triệu chứng vận động và hoạt động sống hàng ngày. Một thử nghiệm khác phân nhóm ngẫu nhiên bệnh nhân thành 2 nhóm: một nhóm sử dụng chế độ ăn sinh ceton và một nhóm ăn chế độ ăn ít chất béo. Sau 8 tuần, mặc dù sự cải thiện về triệu chứng vận động và ngoài vận động đều được ghi nhận ở cả 2 nhóm, các triệu chứng ngoài vận động cải thiện nhiều hơn ở nhóm bệnh nhân sử dụng chế độ ăn sinh ceton so với nhóm còn lại. Tuy nhiên do cả 2 nghiên cứu trên đều thực hiện trong thời gian ngắn, do đó lợi ích lâu dài của chế độ ăn này đến nay vẫn chưa rõ ràng.

Do protein chiếm một thành phần nhỏ trong chế độ ăn sinh ceton nên lợi ích của chế độ ăn này có thể đến từ việc cải thiện sự hấp thu levodopa. Tuy nhiên một lượng protein vừa đủ rất quan trọng trong việc duy trì khối cơ, vận động và thực hiện các hoạt động sống hàng ngày.

Chế độ ăn này có ít rau củ và trái cây, trong khi đó những chất này cung cấp các chất thiết yếu như vitamin, khoáng chất, chất  chống oxy hóa và chất xơ. Do đó, bệnh nhân có thể gặp phải các vấn đề như chán ăn, táo bón, buồn nôn và nôn ói khi sử dụng chế độ ăn này.

Sau khi đã cân nhắc kĩ lợi ích và tác dụng phụ có thể gặp phải, hãy bàn bạc với bác sĩ và các chuyên gia dinh dưỡng nếu muốn sử dụng chế độ ăn nghiêm ngặt này. Các bệnh nhân sử dụng chế độ ăn này cần được kiểm tra thường xuyên để có thể phát hiện sớm các tác dụng phụ như: mất nước, hạ đường huyết, sỏi thận và thiếu chất dinh dưỡng.

 

Bài viết khác

Suy giảm nhận thức và rối loạn hành vi trong bệnh Parkinson: Các thông tin người bệnh cần biết

Suy giảm nhận thức và rối loạn hành vi trong bệnh Parkinson: Các thông tin người bệnh cần biết

Suy giảm nhận thức và rối loạn hành vi trong bệnh Parkinson: Các thông tin người bệnh cần biết Các loại rối loạn nhận thức có thể xảy ra trong bệnh Parkinson? Nhiều người bệnh Parkinson có......

Rối loạn kiểm soát xung động trong bệnh Parkinson: Các thông tin người bệnh cần biết

Rối loạn kiểm soát xung động trong bệnh Parkinson: Các thông tin người bệnh cần biết

Rối loạn kiểm soát xung động (tên tiếng Anh là Impulse Control Disorders, viết tắt là ICDs) là một nhóm các hành vi và sự thôi thúc quá mức và/hoặc có hại có thể xảy ra trong bệnh Parkinson. Đó......

CÁC ĐIỀU TRỊ TRUYỀN THUỐC TRONG BỆNH PARKINSON: THÔNG TIN NGƯỜI BỆNH CẦN BIẾT

CÁC ĐIỀU TRỊ TRUYỀN THUỐC TRONG BỆNH PARKINSON: THÔNG TIN NGƯỜI BỆNH CẦN BIẾT

Những người bệnh Parkinson không có đủ chất hoá học dopamine ở trong não. Các thuốc có thể giúp cải thiện triệu chứng của bệnh. Đa số các thuốc được sử dụng bằng đường uống vài lần...