DAO ĐỘNG VẬN ĐỘNG TRONG BỆNH PARKINSON

 Dao động vận động là gì?

Trong giai đoạn sớm của bệnh Parkinson, khi điều trị levodopa, sự thuyên giảm các triệu chứng diễn ra đều đặn suốt ngày mà không bị gián đoạn. Tuy nhiên, sau một thời gian điều trị levodopa, hiệu quả của thuốc ngày càng kém đi và ngắn lại. Sự giảm hiệu quả hoặc rút ngắn hiệu quả của một liều levodopa so với thông thường được gọi là dao động vận động. Như vậy, khi bị dao động vận động thì các triệu chứng chỉ giảm một phần bởi liều đã uống hoặc sẽ xuất hiện trở lại trước khi uống liều thuốc kế tiếp. Dao động vận động thường xuất hiện từ từ, sau vài năm điều trị tốt. Đa số các bệnh nhân Parkinson cuối cùng sẽ trải qua dao động vận động khi bệnh tiến triển.

Có bao nhiêu kiểu dao động vận động?

Các dao động vận động có thể dự đoán được:

  • Hiện tượng tắt dần (wearing off) là sự xuất hiện trở lại các triệu chứng của bệnh Parkinson trước liều levodopa kế tiếp, mà điều này có thể dự đoán được. Đây là dạng phổ biến nhất của dao động vận động.

  • Tắt vào buổi sáng (morning off) là sự xuất hiện các triệu chứng của bệnh Parkinson vào lúc sáng sớm trước khi liều levodopa đầu tiên có tác dụng, mà điều này có thể dự đoán được.

Các dao động vận động không dự đoán được cũng có thể xảy ra, bao gồm:

  • Tác dụng một phần: khi một liều levodopa có hiệu quả không đầy đủ.

  • Chậm tác dụng: thông thường, kể từ sau khi uống một liều levodopa khoảng 15 – 30 phút, sự cải thiện các triệu chứng sẽ xảy ra. Tuy nhiên, trong trường hợp chậm tác dụng, phải mất ít nhất 45 - 60 phút thì mới thấy cải thiện triệu chứng.

  • Thất bại liều: là hiện tượng các triệu chứng không cải thiện với một liều levodopa

  • Tắt không dự đoán được: là khi người bệnh đột ngột xuất hiện lại các triệu chứng mà không có dấu hiệu báo trước, và không có mối liên quan rõ ràng giữa thời điểm uống thuốc và thời điểm xuất hiện triệu chứng.

Dao động vận động có thể ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống do làm giảm khả năng vận động và tương tác xã hội, và gây trở ngại cho các hoạt động sống hàng ngày.

Nguyên nhân của dao động vận động?

Não hoạt động tốt nhất khi nồng độ dopamine trong não ổn định. Khi các tế bào thần kinh giảm sản xuất dopamine, nồng độ dopamine trong não sẽ giảm rất thấp, và các triệu chứng vận động của bệnh Parkinson xuất hiện. Levodopa giúp bổ sung dopamine bị thiếu hụt nhưng ở dạng viên, bởi vậy làm cho nồng độ dopamine trong não dao động lúc cao lúc thấp như hình sin vậy. Trong giai đoạn sớm của bệnh, não có khả năng làm cho nồng độ dopamine ổn định hơn. Nhưng khi bệnh tiến triển, sự giảm liên tục các tế bào thần kinh sản xuất dopamine sẽ làm cho khả năng này của não kém đi, từ đó làm tăng nguy cơ dao động vận động.

Một số yếu tố khác cũng tác động đến nguy cơ này. Levodopa được hấp thu qua ruột non, nhưng trong bệnh Parkinson thì có hiện tượng giảm sự tống xuất thức ăn nhịp nhàng từ dạ dày vào ruột non (giảm nhu động dạ dày). Điều này có thể làm chậm sự hấp thu levodopa, và vì vậy levodopa chậm đi vào não. Các bữa ăn giàu protein cũng có thể làm giảm sự hấp thu levodopa.

Các yếu tố khác làm tăng nguy cơ dao động vận động bao gồm khởi phát bệnh sớm (bệnh nhân trẻ tuổi), thời gian mắc bệnh dài, liều levodopa cao, và bệnh ở giai đoạn nặng.

Dao động vận động được điều trị như thế nào?

Điều trị dao động vận động có thể phức tạp, và không phải lúc nào cũng thành công. Dao động vận động được điều trị tốt nhất bởi các chuyên gia về bệnh Parkinson, những người quen với việc lựa chọn điều trị và đưa ra chiến lược điều trị hợp lý. Tất cả các điều trị đều có tác dụng phụ, phải cân bằng giữa lợi ích và nguy cơ để quyết định kế hoạch điều trị tốt nhất. Các chiến lược điều trị bao gồm:

  • Thay đổi liều thuốc. Có thể tăng số lần uống levodopa lên, để làm giảm khoảng thời gian nồng độ levodopa thấp trong não. Hàm lượng mỗi liều có thể giảm hoặc giữ nguyên, miễn sao giảm các triệu chứng hiệu quả nhất. Thời gian uống thuốc có thể điều chỉnh để tránh các bữa ăn, và chế độ ăn có thể thay đổi để giảm protein.

  • Phối hợp thuốc. Các thuốc có khả năng làm chậm sự phân hủy dopamine có thể giúp giảm hiện tượng tắt dần (wearing off). Các thuốc này bao gồm các chất ức chế COMT (entacapone, tolcapone) và các chất ức chế MAO-B (selegiline, rasagiline, safinamide). Các thuốc đồng vận dopamine (pramipexole, ropinirole) có tác dụng giống với dopamine, giúp điều trị triệu chứng một cách trực tiếp.

  • Apomorphine khẩn cấp. Apomorphine là một chất đồng vận dopamine tác dụng rất nhanh khi được tiêm dưới da. Nó được sử dụng như là một thuốc “cấp cứu” khi mà bệnh nhân Parkinson đột ngột bị tắt (xuất hiện trở lại các triệu chứng) không dự đoán được.

  • Levodopa dạng gel phóng thích vào ruột non. Levodopa được bơm trực tiếp vào ruột non thông qua một cái ống, liều levodopa được tạo ra liên tục và đều đặn, không còn bị ảnh hưởng bởi sự chậm làm trống dạ dày, và nhờ vậy giảm thời gian tắt.

  • Kích thích não sâu (DBS: Deep Brain Stimulation). DBS là một phương pháp phẫu thuật trong đó các điện cực được đặt vào các trung tâm vận động trong não. Kích thích điện được tạo ra bởi một nguồn điện được đặt vào. Các kích thích làm giảm độ nặng của các triệu chứng và làm giảm nhu cầu phối hợp thuốc.

  • Các điều trị đang được thử nghiệm. Một dạng apomorphine đang được phát triển là dạng không hòa tan được phóng thích khi đặt dưới lưỡi, tránh nhu cầu phải tiêm. Dạng levodopa hít cũng đang được phát triển, có khả năng phóng thích thuốc vào máu nhanh chóng, tránh các vấn đề về hấp thu thông qua dạ dày. Điều trị siêu âm tập trung đang được thử đối với bệnh Parkinson. Đây là một cách không xâm lấn để bất hoạt một phần nhỏ mô não từ đó tái cân bằng hoạt động của các vòng kiểm soát vận động trong não mà bị ảnh hưởng trong bệnh Parkinson. Điều trị siêu âm tập trung đã được chấp thuận trong điều trị run vô căn.

Dao động vận động có thể phòng tránh không?

Các nghiên cứu cho thấy rằng các dao động vận động có thể tránh được hoặc ít nhất có thể trì hoãn nếu như não nhận các kích thích dopamine liên tục nhiều hơn ở giai đoạn sớm của bệnh, thay vì kích thích theo nhịp thông qua uống các viên levodopa. Cho đến hiện nay, điều này vẫn còn là một giả thuyết, thay vì được công nhận. Các nghiên cứu sâu hơn đang được tiến hành để trả lời câu hỏi quan trọng này. 

Bài viết khác

ĐIỀU TRỊ KÍCH THÍCH NÃO SÂU ĐỐI VỚI BỆNH PARKINSON: CÁC THÔNG TIN NGƯỜI BỆNH CẦN BIẾT

ĐIỀU TRỊ KÍCH THÍCH NÃO SÂU ĐỐI VỚI BỆNH PARKINSON: CÁC THÔNG TIN NGƯỜI BỆNH CẦN BIẾT

Khi các bệnh nhân mới bắt đầu uống các thuốc điều trị bệnh Parkinson, hiệu quả của thuốc thường kéo dài suốt cả ngày. Tuy nhiên, khi bệnh Parkinson nặng hơn, người bệnh có thể nhận thấy...

Rối loạn dáng đi và đông cứng trong bệnh Parkinson: Các thông tin người bệnh cần biết

Rối loạn dáng đi và đông cứng trong bệnh Parkinson: Các thông tin người bệnh cần biết

Giống như đa số các triệu chứng vận động xảy ra trong bệnh Parkinson (ví dụ chậm vận động, đơ cứng và run), rối loạn dáng đi và đông cứng dáng đi được gây ra bởi sự mất kiểm soát của......

Hệ Thống Tiêu Hóa Và Bệnh Parkinson

Hệ Thống Tiêu Hóa Và Bệnh Parkinson

Triệu chứng tiêu hóa rất thường gặp trong bệnh Parkinson. Chúng ta sẽ thảo luận những triệu chứng này là gì, tại sao các triệu chứng này lại xảy ra. ...